کتاب و بازنمایی فرهنگ مطالعه در عصر دیجیتال | تحلیلی بر سرانه مطالعه و مجازیشدن نمایشگاه کتاب در ایران
در حالی که میانگین سرانه مطالعه در ایران بین ۱۳ تا ۳۲ دقیقه در روز گزارش میشود، تغییر در ساختار رویدادهای فرهنگی میتواند این وضعیت را تشدید یا تعدیل کند. مجازیشدن نمایشگاه کتاب، یکی از مهمترین این تغییرات در سالهای اخیر است.
کتاب، بهعنوان یکی از ارکان اصلی توسعه فرهنگی، همواره نقشی فراتر از یک کالای مصرفی ایفا کرده و بهمثابه زیرساختی برای شکلگیری سرمایه فرهنگی و اجتماعی در جوامع شناخته میشود. در این میان، سنجش “سرانه مطالعه” بهعنوان یکی از شاخصهای کلیدی، تصویری نسبی از وضعیت فرهنگ مطالعه و میزان دسترسی و تمایل افراد به مصرف محتوای مکتوب ارائه میدهد.
تأثیر شرایط جنگی بر فعالیتهای فرهنگی و هنری
در شرایط جنگی، فعالیتهای فرهنگی و هنری از نخستین حوزههایی هستند که تحت تأثیر قرار میگیرند؛ زیرا هم به زیرساختهای اجرایی وابستهاند و هم به امکان حضور و تعامل اجتماعی. در وضعیتهای بحرانی اخیر در ایران، فضای عمومی با عدمقطعیت و محدودیت مواجه شده که مستقیماً بر برگزاری رویدادهای فرهنگی اثر گذاشته است. کاهش امکان تجمع، اختلال در برنامهریزیها و اولویت یافتن مسائل امنیتی و معیشتی، موجب لغو یا محدود شدن بسیاری از رویدادهای هنری و فرهنگی شده است.
در این میان، حرکت به سمت بسترهای دیجیتال بهعنوان یک راهحل جایگزین مطرح شده است. مجازیشدن رویدادهایی مانند نمایشگاه بینالمللی کتاب تهران را میتوان پاسخی به کاهش امکان برگزاری حضوری دانست.
وضعیت سرانه مطالعه در ایران و شکاف جهانی
بر اساس پیمایشهای ملی در سالهای اخیر، میانگین زمان مطالعه کتابهای غیردرسی در ایران بین ۱۳ تا ۳۲ دقیقه در روز گزارش شده و این میزان در برخی برآوردها با احتساب سایر اشکال مطالعه به حدود ۳۰ تا ۴۰ دقیقه میرسد.
این در حالی است که در مقیاس جهانی، کشورهایی مانند هند با بیش از ۸۰ تا ۱۰۰ دقیقه، چین حدود ۷۰ دقیقه، و کشورهای توسعهیافتهای مانند ژاپن و برخی کشورهای اروپایی با میانگین ۶۵ تا ۹۰ دقیقه در روز، فاصله قابلتوجهی با ایران دارند. این شکاف، نشاندهنده تفاوت در سیاستگذاری فرهنگی، نظام آموزشی و الگوهای مصرف رسانهای است.
در سطح داخلی نیز دادهها نشان میدهد که بین ۵۴ تا ۶۶ درصد از جمعیت درگیر مطالعه غیردرسی هستند و این میزان تحت تأثیر متغیرهایی مانند درآمد، تحصیلات و دسترسی به منابع فرهنگی تغییر میکند. همچنین، با وجود گسترش کتابهای دیجیتال، کتاب چاپی همچنان جایگاه غالب خود را حفظ کرده است.
نقش نمایشگاه کتاب در زیست فرهنگی
نمایشگاه بینالمللی کتاب تهران بهعنوان یکی از مهمترین رویدادهای فرهنگی ایران، نقش قابلتوجهی در ترویج کتابخوانی و گردش اقتصادی صنعت نشر ایفا میکند. این رویداد سالانه با جذب میلیونها بازدیدکننده، بستری برای تعامل مستقیم میان مخاطبان، ناشران و آثار مکتوب فراهم میکرد و بخشی از تجربه فرهنگی مطالعه را شکل میداد.
چگونه نمایشگاه کتاب مجازی شد؟
رئیس نمایشگاه بینالمللی کتاب تهران از برگزاری نمایشگاه امسال به صورت مجازی و در هفته پایانی اردیبهشتماه ۱۴۰۵ خبر داد؛ تصمیمی که پس از بررسی شرایط کشور و وضعیت ناشران در نخستین جلسه شورای سیاستگذاری سال جدید، نهایی شد.
نخستین تجربه برگزاری مجازی این نمایشگاه در سال ۱۳۹۹ و در پی همهگیری کرونا شکل گرفت؛ راهکاری اضطراری که با هدف تداوم فعالیت صنعت نشر طراحی شد. این الگو در سالهای بعد بهصورت ترکیبی ادامه یافت، اما در سال ۱۴۰۵، بهدلیل شرایط خاص کشور، از جمله اختلال در فعالیت ناشران و محدودیتهای ناشی از وضعیت جنگی، برگزاری کامل نمایشگاه در بستر مجازی برای هفتمین دوره در دستور کار قرار گرفت.
این تصمیم، بیش از آنکه صرفاً یک انتخاب فناورانه باشد، پاسخی به شرایط بحرانی و تلاشی برای حفظ پایداری صنعت نشر محسوب میشود.
تغییر الگوی مصرف فرهنگی در بستر دیجیتال
انتقال نمایشگاه به فضای مجازی، الگوی مواجهه با کتاب را دگرگون کرده است. در فضای فیزیکی، بخش مهمی از تجربه کاربران مبتنی بر جستوجوی غیرهدفمند، مواجهههای اتفاقی و تعامل مستقیم با کتابها بود. در مقابل، در نسخه مجازی، انتخابها بیشتر به جستوجوی هدفمند و مسیرهای از پیش تعیینشده محدود میشود.
این تغییر، میتواند به تمرکز بیشتر بر آثار پرفروش و کاهش فرصت دیدهشدن برای ناشران کوچکتر منجر شود و در نتیجه، تنوع فرهنگی بازار نشر را تحت تأثیر قرار دهد.
تجربه جهانی: مکمل یا جایگزین؟
بررسی تجربه کشورهای دیگر نشان میدهد که دیجیتالسازی رویدادهای کتاب، عمدتاً بهعنوان مکملی برای نسخه حضوری به کار گرفته شده است، نه جایگزین کامل آن. در کشورهای اروپایی و شرق آسیا، زیرساختهای فیزیکی مانند کتابخانهها و نمایشگاههای حضوری همچنان نقش اصلی را در ترویج فرهنگ مطالعه ایفا میکنند و بسترهای دیجیتال بیشتر در جهت افزایش دسترسی عمل میکنند.
در مجموع، مجازیشدن نمایشگاه کتاب را نمیتوان صرفاً یک تغییر تکنولوژیک دانست، بلکه باید آن را در پیوند با مجموعهای از عوامل اقتصادی، اجتماعی و سیاسی تحلیل کرد. این تحول، نهتنها شیوه دسترسی به کتاب، بلکه الگوی تجربه و مواجهه با آن را نیز بازتعریف میکند؛ تغییری که میتواند پیامدهای بلندمدتی برای آینده فرهنگ مطالعه به همراه داشته باشد.
