مروری بر کتاب تصویر زن در هنر قاجار

کتاب «تصویر زن در هنر قاجار»، کاتالوگ ارزشمند و کم‌نظیر نمایشگاهی است که در «موزه هنر اسلامی» دوحه قطر برگزار شده، آنقدر این کاتالوگ از باب پژوهش قوی بوده که در ایران توسط علیرضا بهارلو در قالب یک کتاب ترجمه و توسط نشر دانیار منتشر شده است.

به گزارش پایگاه خبری هفت‌رخ، کتاب «تصویر زن در هنر قاجار»، یک  کاتالوگ ارزشمند وکم نظیر نمایشگاهی است که در «موزه هنر اسلامی» دوحه قطر به نمایش درآمده است. در دوران حکمرانی سلسله قاجار، سبک هنری درخور توجهی پرورش یافت که با اغراق، بر عامل مردانگی و زنانگی در پُرتره‌های خود تاکید می کرد. از اهداف این نمایشگاه نشان دادن  نحوه کاربرد تصویر زنان به منظور شناخت تاریخچه زندگی روزمره و نقش آنها در فعالیت‌های مرتبط با دنیای اشرافی می‌باشد . این نمایشگاه در تلاش است تا نشان دهد چگونه مفاهیم زیبایی زنانه در گذر زمان متحول گشته و چگونه زن به عنوان یک نماد در هنر قاجار ظاهر می‌گردد.

از جمله آثاری که در این مجموعه در معرض نمایش قرار گرفته شده است ، می‌توان به نقاشی، قاب آینه و قلمدان (لاکی)، نسخه خطی، جواهر و کاشی و سرامیک اشاره کرد. علاوه‌بر آن در کنار این آثار، عکس هایی از دوره قاجار که از آرشیو دیجیتال کتابخانه دانشگاه هاروارد گزینش شده نیز جای دارد.

نمایشگاه مذکور و کاتالوگ آن، در مجموع، حول چهار مضمون مرتبط با تصاویر زنان در ایران قرن نوزدهم میلادی قرار می‌گیرد؛ انگاره‌های زیبایی، زندگی روزمره، زن، قدرت و نزاکت و جایگاه نمادین زن در هنر قاجار این چهار مضمون است. این کاتالوگ توسط مُنیعه شخب ابوضیاء و نور سوبرز خان با ترجمه دکتر علیرضا بهارلو و با همکاری کیانوش معتمدی توسط نشر دانیار به چاپ رسیده است.

علیرضا بهارلو در یادداشت مترجم این اثر نوشته است؛ برگزاری نمایشگاه‌های هنر ایران، در کنار روال مرسوم نشر کتاب، مقالات و مدخل‌های تخصصی، یکی از راههای موثر برای معرفی و شناسایی ابعاد گوناگون هنر یک دوره تاریخی است. ماحصل این نمایشگاه‌ها که معمولا در قالب «کاتالوگ» عرضه می‌شود، گاه ارزشی به مراتب بیش از سایر مجلدات و مکتوباتی دارد که تا آن زمان در آن زمینه به نگارش درآمده، خصوصا اگر متصدیان و دست‌اندرکاران مربوطه، در حوزه ذیربط، از دانش و آگاهی کافی هم برخوردار باشند.

«زنان قاجار: تصویر زن در ایران قرن نوزدهم» (تصویر زن در هنر قاجار)، عنوان نمایشگاهی است که برای نخستین بار در خاورمیانه برگزار شد. این کارنما در سال های ۲۰۱۵ و ۲۰۱۶ میلادی در «موزه هنر اسلامی دوحه» (MLA) در معرض دید عموم قرار گرفت و کاتالوگ حاصل از آن، به فارسی ترجمه شده است.

«شیخه المیاسه بنت حمد بن‌خلیفه آل‌ثانی»، رئیس هیات‌مدیره و هیات امنای موزه‌های قطر در پیشگفتار این کاتالوگ نوشته است؛ اینک مایه مباهات و خرسندی است که نمایشگاه تصویر زن در هنر قاجار، در موزه هنر اسلامی دوحه برگزار می‌شود. این نمایشگاه انواع گوناگونی از تصویر زن را در آثار عصر قاجار به صحنه برده و تحولات مرتبط با مفاهیم زیبایی زنانه در هنر اسلامی مدرن را بررسی می‌کند. در واقع بازنمود تصویر زن در محیط‌های عمومی و خصوصی و همچنین تصویر زنان رامشگر و اشراف‌زاده یا زنانی که وجه‌ای نمادین دارند، به درک بهتری از نقش محوری آنان در هنر و نمودهای هنری ایران قرن نوزدهم میلادی خواهد انجامید.

همچنین در مقدمه این کاتالوک که در قالب کتابی در ایران ترجمه شده، دکتر منیعه شخب ابوضیا و دکتر نور سوبرز خان نوشته‌اند؛ توجه به ایده یا مفهوم «زنان قاجار» حاصل علاقه وافر به تصویر زن و تعریف زیبایی زنانه در هنر اسلامی و شیفتگی به مجموعه چشمگیر آثار قاجار موزه هنر اسلامی قطر بوده است.

الگ گرابار، در خصوص هنر قاجار و اهمیت آن تاکید می‌کند: «بافت فرهنگی جهان ایرانی که بدین سان بازنموده شده، غنی و متنوع است و نشان از پیچیدگی ها و انواع اطلاعات موجود در دنیای مدرن دارد».

سلسله قاجار از سال ۱۷۸۵ تا ۱۹۲۵ میلادی بر ایران حکومت کرد. در طول این مدت، سبک هنری در خور توجهی پرورش یافت که با اغراق، بر عامل مردانگی و زنانگی در چهره نگاره (پرتره)های فردی تاکید می‌کرد.

نمایشگاه زنان قاجار و کاتالوگ آن در واقع فرصتی را برای نشر و نمایش مجموعه دائمی موزه قطر ایجاد می‌کند و به مخاطب خود در مورد زندگی زنان ایرانی در قرن نوزدهم شناخت و بصیرت می‌دهد. از طرفی، نحوه به‌کارگیری تصویر زن در هنر قاجار را بیشتر مشخص می‌سازد.

همچنین در متن این کتاب می‌خوانیم؛ نقش زن فرهنگی، در هنر اواخر عهد صفوی شهرت و اعتبار پیدا کرد و حضورش تا اوایل عصر قاجار ادامه یافت. تا پیش از هجمه نیمه استعماری سیاسی و اقتصادی غرب، زن فرنگی هنوز هم به نظر، نوعی زیبایی بیگانه و نامانوس (نوآمده) را به نمایش می‌گذارد.

در دوران حکمرانی ناصرالدین شاه ۱۸۴۸ تا ۱۸۹۶ میلادی، تصویر «زن فرنگی» مفهوم تازه‌ای گرفت. تحولات عمده‌ای که در زمان سلطنت ناصری رخ داد، تنها به نفوذ و دخالت‌های روز افزون بریتانیا و روسیه و تاثیرات فرهنگی فرانسه محدود نمی‌شد، بلکه فناوری‌های نوینی مثل تراموا (ماشین دودی)، برق، تلگراف، روزنامه‌های چاپی و البته عکاسی را که بیش از همه مدنظر است، دربرمی‌گرفت. این دوره سرآغاز اخذ معنایی جدید برای «زن فرنگی» و دیگر تصاویر مربوط به زنان اروپایی یا مسیحی بود.

اواخر سلسله قاجار، به دلیل وجود تصوری غیر عادی نسبت به زیبایی زنانه،  نظر مورخان هنر را به خود جلب کرده است. و شواهد موجود نشان دهنده آن است که در عصر ناصری ابروی پیوسته و سبیل بسیار جذاب بود. علاوه بر این، ناصرالدین شاه هنگام دیدن تصویری از شرکت «باله روسی» که یک عکاس سرشناس به نام آنتوان سوروگین به وی اهدا کرد، مجذوب آن رقصندگان شد و تصمیم گرفت، سبک و اسلوب مشابهی برای زنان حرمسرای خود ترتیب دهد. حاصل این اقدام، صدها زن سبیل‌دار با دامن‌های کوتاه باله بود که نقطه اوج زیبایی و وقار ایران عصر قاجار در اواخر قرن نوزدهم به حساب می‌آمد.

زنان با سبیل تصویرگری می‌شدند تا این امر بر ملاحت آنان دلالت کند، حال آنکه در همان دوره، پیکر و جثه زنانه هم مورد توجه بود. تابه حال چنین استدلال کرده‌اند که این ترکیب یا پیکربندی دوباره نمادپردازی جنسیتی در عهد قاجار، معلول نفوذ نگاه غرب در حوزه تجسمی بوده که با عدم تایید مساله دوجنسیتی همراه است.

باید اشاره کرد؛ بخش قابل‌توجهی از تصاویر کتاب از آرشیو دائمی موزه‌ هنر اسلامی قطر و نیز آرشیو دیجیتال «جهان زنان در ایران قاجار» از کتابخانه‌ دانشگاه هاروارد استخراج شده‌اند و بسیاری از آنها پیشتر به نمایش عمومی درنیامده بودند.